Trời chạng vạng. Lão Đinh thắp đèn lồng ở hiên. Cảnh bảo thợ cất khung vào.
Có tiếng gõ khẽ ở cổng sau, cổng thông sang con ngõ hẹp giữa Ninh Ký và xưởng nhà Mạnh.
Thằng Mão ra mở. Đứng ở ngõ là một cô gái chừng mười chín tuổi, mặt tròn, tóc tết một bím dài, mặc áo vải xanh của thợ dệt, tay áo xắn lên. Cô thở dốc, như vừa chạy. Cô nhìn vào sân, thấy mười khung cửi, thấy Tố Y, rồi cúi đầu chào.
— Em là Mạnh Xuân. — Cô nói. — Con gái thứ ba nhà Mạnh. Em kéo hoa khung thứ nhất nhà em.
Tố Y bước tới.
— Mạnh bá biết em sang đây không?
— Không biết. — Mạnh Xuân nói thẳng. — Cha em ngủ sớm. Em trèo qua ngõ.
Cô ngẩng lên. Ánh đèn lồng soi lên khuôn mặt cô, đôi mắt đen, sáng, không sợ.
— Chủ xưởng ký Cẩm Hội. — Cô nói. — Người dệt là bọn con. Cha em sợ mất rễ thì cha em ký. Em không ký gì cả. Em chỉ muốn học sợi thứ bảy.
Tố Y nhìn cô gái một lúc. Rồi nàng quay sang Hồng thị.
— Chị Hồng. Khung thứ nhất.
Hồng thị đứng bật dậy, kéo Mạnh Xuân tới khung thứ nhất giữa sân, bảo cô trèo lên giàn kéo hoa. Mạnh Xuân trèo lên nhanh, gọn, đúng tay người đã kéo hoa nhiều năm. Hồng thị ngồi xuống ghế dệt dưới, cầm thoi.
— Đếm sợi. — Hồng thị nói. — Một, hai, ba, bốn, năm, sáu. Tới bảy, em đừng kéo hoa vội. Đợi chị đổi thoi.
Thoi chạy từ trái sang phải. Sáu lần. Tới lần thứ bảy, Hồng thị đổi tay, đưa thoi từ phải sang trái. Mạnh Xuân trên giàn khựng lại một nhịp, rồi kéo hoa theo.
— Thêm lần nữa. — Hồng thị nói.
Lần thứ hai, Mạnh Xuân không khựng. Lần thứ ba, cô đếm thành tiếng. Lần thứ mười, cô bảo Hồng thị đổi chỗ, cô xuống dệt dưới, cầm thoi.
Tố Y đứng ở sân, nhìn. Nàng thấy ngón tay Mạnh Xuân run lên ở lần đổi thoi đầu tiên, rồi vững dần. Nàng nhớ năm mười hai tuổi, mẹ nàng ngồi sau lưng nàng ở khung thứ ba, cầm tay nàng đưa thoi ngược lần đầu.
Giữa chừng, Hồng thị xuống nghỉ tay, Tố Y ngồi thay. Mạnh Xuân trên giàn kéo hoa nhìn xuống nàng.
— Đại tiểu thư. — Cô hỏi khẽ. — Sao đại tiểu thư dạy không lấy tiền?
Tố Y đưa thoi, đếm sợi, không ngẩng lên.
— Vì có người dạy chị không lấy tiền. — Nàng nói. — Mẹ chị. Bà dạy chị năm chị mười hai tuổi, ở khung thứ ba nhà chị. Bà ngồi sau lưng chị, cầm tay chị đưa thoi ngược. Bà bảo con đếm tới bảy rồi quay lại, như người đi đường xa thỉnh thoảng phải ngoái lại nhìn.
Mạnh Xuân im một lúc.
— Mẹ em cũng dạy em kéo hoa. — Cô nói. — Năm em tám tuổi, mẹ em mất. Cha em bảo em kéo hoa giống mẹ, tay trái mạnh hơn.
Tố Y ngẩng lên nhìn cô gái. Cô ngồi trên giàn, hai tay giữ dây hoa, mắt đỏ hoe dưới ánh đèn.
— Thế thì em dạy lại cho người khác. — Tố Y nói. — Như mẹ em dạy em.
Mạnh Xuân học tới canh một. Lúc về, cô dừng ở cổng sau, quay lại.
— Đại tiểu thư. — Cô nói. — Mai em dẫn người sang được không?
— Ai?
— Người dệt. — Mạnh Xuân nói. — Xưởng nhà em mười hai thợ dệt, tám người kéo hoa. Xưởng nhà Phan, xưởng nhà Lạc, xưởng nào em cũng có chị em quen ở bến giặt. Chủ xưởng ký Cẩm Hội. Người dệt thì muốn học.
Tố Y gật đầu.
— Cổng sau mở tới sáng.
Đêm mười sáu, tới mười một người. Đêm mười bảy, ba mươi người. Họ đến bằng cổng sau, từng tốp ba bốn người, khăn trùm đầu, áo thợ dệt, có người còn dính sợi bông trên vai vì vừa rời khung là chạy sang. Thợ xưởng Phan. Thợ xưởng Lạc. Thợ xưởng Tôn, xưởng của cháu ông Tôn. Có cả hai người thợ kéo hoa từ một xưởng ở bờ nam, chèo đò sang lúc trời tối.
Họ không nói tên xưởng. Họ chỉ nói tên mình.
Đêm mười tám, hơn trăm người. Mười khung cửi giữa sân không đủ. Cảnh cho khiêng thêm mười khung nữa từ dãy phía tây ra. Rồi thêm mười khung. Thợ Ninh Ký mỗi người kèm năm người. Hồng thị khản cả giọng vì đếm. Tố Vân ngồi trên giàn kéo hoa cả đêm, xuống thì hai tay run. Tần ma ma chống gậy đi từ khung này sang khung khác, chỉnh tay cho từng người, vừa chỉnh vừa khóc, vừa cười.
— Bí kỹ nhà Ninh. — Bà lẩm bẩm. — Bốn mươi năm ma ma giữ. Bây giờ ma ma dạy cho cả phường.
Liễu Oanh pha trà không kịp. Lão Đinh nấu một nồi cháo to ở sân nhuộm, ai đói thì ra múc.
Đêm mười tám, ở đầu ngõ cổng sau, có hai người đàn ông áo xanh đứng dưới gốc bàng, cầm sổ, cầm bút. Ai đi vào ngõ, họ soi đèn vào mặt, hỏi thợ xưởng nào, ghi tên.
Người của Bùi thị.
Một cô gái bị soi đèn, quay đầu chạy về. Hai người khác đứng chần chừ ở đầu ngõ, không dám vào. Thằng Mão chạy vào báo, mặt hầm hầm, đòi ra đuổi.
— Đừng. — Tố Y nói.
Nàng nghĩ một lúc. Bùi Thận không cấm thợ học. Hắn chỉ cho người ghi tên, để mai chủ xưởng nào trong Cẩm Hội cũng biết thợ nào của mình đã sang Ninh Ký. Người ta sợ không phải vì học. Người ta sợ vì bị một mình ghi tên.
Nàng gọi Cảnh, bảo cậu mang ra một cuốn sổ trắng, bìa xanh, đặt lên chiếc bàn nhỏ ở cổng sau, cạnh cái bát sứ trắng của lão Đinh. Trên trang đầu, nàng tự tay viết: Sổ người học luồn thoi ngược ở Ninh Ký, năm nay. Rồi nàng ký tên mình dòng đầu: Ninh Tố Y, Ninh Ký, người dạy.
Rồi nàng đi ra đầu ngõ, tới chỗ hai người áo xanh.
— Các vị ghi tên mệt. — Nàng nói, giọng ôn hòa. — Ninh Ký có sổ. Ai vào học tự viết tên mình, tên xưởng mình. Ai không biết chữ thì Ninh Ký viết giúp, họ ấn tay. Mai các vị cứ sang chép, Ninh Ký không giấu.
Hai người nhìn nhau, không biết nói gì.
Nàng quay vào. Đêm ấy, ở cổng sau, những người thợ đi qua chiếc bàn nhỏ, dừng lại, cầm bút, viết tên mình vào sổ. Có người viết run. Có người viết to, đậm, như cố ý. Mạnh Xuân viết tên mình, rồi viết tên xưởng: nhà Mạnh. Người đầu tiên viết thì sợ. Người thứ mười thì không. Tới người thứ năm mươi, có người viết xong còn quay ra đầu ngõ, giơ cuốn sổ lên cho hai người áo xanh xem.
Một người bị ghi tên thì sợ. Ba trăm người cùng ghi tên thì chủ xưởng nào đuổi nổi.