Sáng hôm sau trời tạnh. Thác Bạch Lộ đổ xuống từ độ cao mười trượng, trắng xóa như một dải lụa khổng lồ treo trên vách núi, tiếng nước gầm vang cả khe. Hơi nước bốc lên, đọng thành sương trên tóc, trên vai.
Ông Mạc dẫn họ men theo bờ vực tới chân thác. Rồi ông chỉ lên.
Sau màn nước, vách đá đen bóng, rêu xanh phủ dày, có một gờ đá hẹp chạy ngang, rộng chưa tới một gang tay. Gờ đá ấy dẫn vào một khe tối ở bên kia thác. Từ chân thác lên tới gờ đá là ba trượng vách dựng đứng.
— Hồi trước có dây mây. — Ông Mạc nói. — Hai mươi năm rồi, mục cả.
Ông thử đặt chân lên vách. Đầu gối ông run lên. Ông sáu mươi tuổi. Hai mươi năm trước ông còn leo được. Bây giờ ông đứng ở chân thác, nhìn lên gờ đá, đôi mắt già nua đỏ hoe.
— Tôi già rồi, cô nương. — Ông nói.
Tố Y tháo tay nải, buộc chặt ống tay áo, buộc vạt váy lên ngang gối.
— Đại nhân. — Nàng nói. — Cho muội mượn dây.
Yến Chiêu nhìn nàng. Hắn nhìn vách đá. Hắn mở miệng, như định nói để bản quan đi. Rồi hắn ngậm lại. Hắn biết hắn không phân biệt được rễ già và rễ thối lõi.
Hắn tháo cuộn dây thừng trên lưng ngựa, buộc một đầu quanh eo nàng, thắt nút chạy, kéo thử hai lần. Đầu kia hắn quấn quanh một gốc thông già ở mép vực, rồi quấn quanh cổ tay mình hai vòng.
— Bản quan giữ. — Hắn nói. — Cô nương trượt, bản quan kéo.
— Nếu đại nhân không kéo nổi?
— Thì bản quan đi theo. — Hắn nói. — Cũng không sao.
Hắn nói câu ấy bằng giọng đọc công văn, như nói chuyện trời mưa. Tố Y nhìn hắn một nhịp. Rồi nàng quay lại, đặt tay lên vách đá.
Đá lạnh và trơn. Rêu ướt trượt dưới đầu ngón tay. Nước từ thác bắn vào mặt, vào mắt, lạnh buốt. Nàng bám từng kẽ đá, từng rễ cây nhỏ mọc ra từ vách, đặt từng bước chân. Đôi giày cỏ của mẹ bám vào đá tốt hơn nàng tưởng.
Một trượng. Hai trượng.
Ở trượng thứ hai, chân trái nàng đạp vào một mỏm đá. Mỏm đá vỡ.
Nàng tuột xuống. Người nàng đập vào vách đá, hai bàn tay cào lên rêu, không bám được gì. Rồi dây thừng quanh eo nàng giật mạnh, siết lại, giữ nàng treo lơ lửng giữa vách.
Bên dưới, Yến Chiêu nghiến răng, hai chân trụ vào đất, cả người ngả ra sau. Sợi dây quấn quanh cổ tay hắn siết vào da, máu rỉ ra.
— Bám lấy! — Hắn gọi lên, giọng lần đầu tiên không bình tĩnh.
Tố Y vươn tay, bám được một rễ cây. Rồi một kẽ đá. Nàng thở hổn hển, đặt lại chân, rồi tiếp tục leo.
Gờ đá sau thác hẹp, ướt, tối. Nàng nép người vào vách, đi ngang từng bước, màn nước gầm thét cách lưng nàng một sải tay. Rồi gờ đá mở ra thành một khe núi nhỏ, sâu chừng mười trượng, vách đá hai bên cao vút. Trên đỉnh, một khe trời hẹp để nắng sớm rọi xuống.
Và trong khe, trên những mỏm đất bám vào vách, là hồng lam thảo.
Những cây nhỏ, lá đỏ tía, thấp lè tè sát đất, như bị gió núi ép xuống. Nàng quỳ xuống, cẩn thận bới đất quanh một gốc. Rễ hiện ra, to bằng ngón tay cái, màu đỏ sẫm như máu khô, vỏ nứt như vỏ cây già. Nàng bẻ một đoạn nhỏ. Lõi đỏ thẫm, chắc, thơm một mùi hăng ngọt mà nàng chỉ ngửi thấy một lần trong đời, năm mười tuổi, khi ông nội mở một chiếc hộp gỗ cũ trong kho.
Rễ già.
Tố Y ngồi bệt xuống đất, ôm đoạn rễ trong tay, và bật khóc.
Nàng đào suốt hai canh giờ, đúng hai canh giờ có nắng.
Nàng chỉ đào những gốc già nhất, mỗi gốc chỉ lấy một nửa bộ rễ, để lại nửa kia và lấp đất lại cho cây sống. Ông nội nàng dạy thế, qua lời ông Mạc kể: hồng lam thảo là của núi, mình mượn, không được lấy hết.
Khi nắng rời khỏi khe trời, cái gùi mây nhỏ trên lưng nàng đã đầy một nửa. Đủ để nhuộm tơ cho ba cây gấm Vân Hà. Không hơn.
Ba cây. Sáu mươi cây gấm cống năm sau, nàng không có rễ. Nhưng một tấm gấm dự thi ở Hội Gấm Thu, thì đủ.
Nàng leo xuống chậm hơn lúc lên. Yến Chiêu kéo dây từng chút một, cho tới khi chân nàng chạm đất. Hắn tháo nút dây quanh eo nàng. Hai cổ tay hắn rướm máu, sợi dây đã cứa thành hai vòng đỏ.
Tố Y nhìn hai cổ tay ấy. Nàng rút khăn tay, xé làm đôi, quấn cho hắn.
Hắn để yên cho nàng quấn. Không nói gì.
Họ trở ra theo đường rừng, tới một mỏm đá cao nhìn xuống khe chính thì ông Mạc đứng sững lại.
Bên dưới, ở sườn nắng phía đông khe Bạch Lộ, vài chục người đang đào. Người làng Bạch Lộ, người lạ từ nơi khác tới, đeo gùi, cầm cuốc. Họ không bới đất lấy rễ như người hái quen nghề. Họ cuốc cả gốc lên, cả cây lẫn rễ, quăng vào gùi. Sau lưng họ, sườn núi lở loét những hố đất đỏ.
Ở lán thu mua đầu khe, người ta cân từng gùi, trả tiền, đổ cây vào những bao tải lớn.
— Đào cả gốc. — Ông Mạc nói, giọng run. — Nhà Bùi trả theo cân. Người ta đào cả gốc cho nặng cân. Đào kiểu này, mười năm khe Bạch Lộ không mọc lại.
Ông ngồi sụp xuống mỏm đá, ôm mặt.
Tố Y đứng nhìn sườn núi lở loét. Gió núi thổi lạnh. Cái gùi rễ già trên lưng nàng bỗng nặng trĩu.
Bùi Thận không ra lệnh phá khe Bạch Lộ. Nàng biết. Hắn chỉ ra giá theo cân, và để người ta tự làm phần còn lại.