Trưa mồng chín, họ tới khe Sau.
Tố Y nghe tiếng cuốc trước khi nhìn thấy khe. Tiếng sắt bổ vào đất đá, đều đều, khô khốc, vọng xuống từ sau thác. Rồi tiếng người quát. Rồi tiếng người khóc.
Họ leo lên vách đá sau thác, lối mòn năm ngoái nàng leo một mình còn Yến Chiêu giữ dây dưới. Năm nay hai người leo cùng, thằng Mão leo trước, lão Đinh leo sau. Bốn người lính lệ ở lại dưới chân thác giữ ngựa và thằng Đá.
Lên tới miệng khe, Tố Y đứng sững.
Khe Sau mùa thu năm ngoái là một thung lũng hẹp, xanh rì, những bụi hồng lam thảo lá tím mọc dày dưới bóng đá, rễ già cắm sâu vào khe nứt. Bây giờ, nửa khe đã thành một bãi đất trơ. Những hố đất đỏ lỗ chỗ, mỗi hố là một gốc cây đã bị cuốc cả gốc, lôi cả rễ lên. Lá tím héo rũ vứt thành đống bên vệ đá. Hai mươi phu cởi trần đang cuốc ở nửa khe còn lại, cuốc bổ xuống, bẩy lên, lôi rễ ra, chặt gốc, chất vào gùi.
Ở giữa khe, một đám người đứng chắn. Mười mấy người thôn Đá Trắng, đàn ông, đàn bà, ông già, đứa trẻ. Diêu Lan đứng đầu, khăn chàm trên đầu, hai tay dang ra. Sau lưng họ là những bụi hồng lam thảo cuối cùng.
Ông Mạc ngồi bệt dưới đất, ôm một gốc cây vào lòng.
Người đứng trước đám phu là quản sự Văn. Áo xanh Bùi thị, cuốn sổ bìa đen trong tay. Ông ta đang giơ một tờ giấy lên trước mặt Diêu Lan.
— Công văn Hộ bộ. — Ông ta nói, giọng đều đều, như nói lần thứ mười. — Rễ hồng lam thảo toàn châu chỉ bán cho Bùi thị. Các người không bán, Bùi thị tự thu.
— Thu thì trả tiền. — Diêu Lan nói. — Các người cuốc cả gốc, không trả ai đồng nào.
— Rễ mọc hoang, không có chủ. — Quản sự Văn nói. — Không có chủ thì trả ai?
Ông ta quay sang đám phu.
— Cuốc tiếp.
Hai phu bước tới chỗ ông Mạc. Ông già ôm chặt gốc cây, không buông. Một gã phu túm vai ông lôi ra. Ông Mạc không buông. Gã kia giơ cán cuốc, đập xuống cánh tay trái của ông.
Tiếng xương gãy vang lên trong khe đá, khô và gọn như tiếng một cành củi.
Ông Mạc kêu lên một tiếng. Rồi ông vẫn không buông.
Yến Chiêu đã chạy xuống trước khi Tố Y kịp kêu. Hắn túm cổ tay gã phu cầm cuốc, vặn ngược, cái cuốc rơi xuống đất đá. Thằng Mão lao theo, đứng chắn trước ông Mạc. Lão Đinh quỳ xuống cạnh ông già, đỡ lấy cánh tay ông.
— Chức Tạo ty Ỷ Vân. — Yến Chiêu nói. Giọng hắn không to, nhưng đám phu đều dừng tay. Hắn rút công văn trong ngực áo, giơ lên. — Kiểm nguồn nguyên liệu. Tất cả dừng tay. Ai đánh người, đứng ra.
Quản sự Văn nhìn tờ công văn, nhìn khuôn mặt hắn. Ông ta biết mặt Yến Chiêu. Cả châu Ỷ Vân ai cũng biết.
— Yến đề cử. — Ông ta nói, giọng vẫn đều, nhưng nhanh hơn. — Bùi thị thu rễ theo công văn Hộ bộ. Chức Tạo ty không có quyền trên công văn Hộ bộ.
— Bản quan không xét công văn Hộ bộ. — Yến Chiêu nói. — Bản quan kiểm nguồn. Bản quan đếm.
Họ đếm suốt buổi chiều.
Lão Đinh đi trước, Yến Chiêu đi sau ghi, Tố Y đi giữa. Lão Đinh dừng ở mỗi hố đất, cúi xuống, nhìn mặt cắt của gốc rễ còn sót, đếm vòng như người ta đếm vòng tuổi gỗ. Rồi lão giơ ngón tay. Một trăm. Tám mươi. Một trăm hai mươi. Rễ trăm năm.
Một trăm bốn mươi hai hố. Một trăm bốn mươi hai gốc hồng lam thảo đã bị cuốc cả gốc, không để lại nửa bộ rễ nào. Không gốc nào lấp đất lại.
Tố Y đứng giữa bãi đất trơ, nhìn những cái hố đỏ. Ở cái hố thứ chín mươi, nàng nhận ra một mỏm đá. Năm ngoái nàng đã đào nửa bộ rễ của gốc cây dưới mỏm đá này, lấp đất lại, gốc cây ấy sống. Năm nay nó bị cuốc cả gốc. Cái hố nàng lấp đã bị bới tung, rễ non mới mọc lại từ nửa bộ rễ nàng để lại cũng bị lôi lên, vứt bên vệ đá, héo đen.
Nàng quỳ xuống, nhặt một đoạn rễ non héo lên. Nó dài bằng ngón tay, mảnh như sợi chỉ. Một năm để mọc lại. Một nhát cuốc.
Yến Chiêu đòi xem sổ của quản sự Văn.
Quản sự Văn không đưa. Yến Chiêu không giật. Hắn chỉ nói, giọng bình thường:
— Ông không đưa, bản quan ghi vào biên bản là quản sự Bùi thị từ chối cho Chức Tạo ty kiểm sổ thu mua nguyên liệu. Công văn Hộ bộ cho Bùi thị thu mua. Thu mua thì có sổ. Không cho xem sổ, Hộ bộ đọc biên bản sẽ hỏi Bùi thị thu cái gì mà không dám cho xem.
Quản sự Văn đứng im một lúc. Rồi ông ta đưa cuốn sổ bìa đen.
Tố Y đọc qua vai Yến Chiêu. Nét chữ quản sự Văn nhỏ, đều, ghi từng ngày.
Ngày hai mươi tháng Tám. Khe Sau, núi Bạch Lộ. Rễ già, cuốc cả gốc, tám mươi cân. Người bán: không. Giá: không.
Ngày hai mươi sáu tháng Tám. Khe Sau. Rễ già, cuốc cả gốc, một trăm hai mươi cân. Người bán: không. Giá: không. Đã chuyển xuống bờ nam.
Ngày mồng bốn tháng Chín. Khe Sau. Rễ già, cuốc cả gốc, một trăm cân. Người bán: không.
Ba trăm cân. Cuốc cả gốc. Chính tay quản sự Bùi thị ghi, ba lần, trong sổ thu mua mà công văn Hộ bộ cho phép lập để giữ rễ cho núi.
Hai trăm cân đã xuống núi. Trên lưng hai mươi phu bây giờ chỉ còn một trăm cân cuối cùng.